نقش آموزش والدين در يادگيري زبان كودكان ناشنوا (خانم ناهيد فرزدي) ۲

در مقايسه با يك كودك مبتلا به آسيب ديدگي شنوايي، يك كودك عادي از زماني كه متولد ميگردد توسط يك محيط پر از زبان بياني احاطه ميگردد و بتدريج از طريق شنيدن و در طي مراحل مختلف رشد زبان را به طور طبيعي فرا ميگيرد، اما كودك ناشنوا از همان اوايل كودكي فرصتهاي طلايي يادگيري زبان به طور طبيعي و تدريجي را از دست ميدهد و از يادگيري زبان به عنوان مهمترين ابزار ارتباطي بين انسانها محروم ميماند، و بايد توجه داشت كه جبران اين ضايعه بزرگ در سالهاي آتي زندگي هرگز به طور كامل امكانپذير نيست.
    عدم يادگيري زبان عواقب و پيامدهاي متعدد و عميقي را براي كودك در بردارد و فقدان توانايي در استفاده از حس شنوايي ميتواند اثراتي پايدار در سازمان شناختي كودك از خود به جاي نهد و همين امر باعث تفاوت يافتگي عميق كودكان مبتلا به آسيب هاي شنيداري و كودكان عادي گردد و بطور قطع همه اين مسائل و مشكلات پيامدهاي رواني، عاطفي، اجتماعي، شخصيتي و ... خاصي را براي افراد مبتلا به آسيب ديدگيهاي شنوايي دربردارد. براي پيشگيري از بروز مشكلات آتي در زندگي كودكان مبتلا به آسيب شنوايي، تدوين برنامهاي مناسب كه به تأمين همه نيازهاي اين دسته از كودكان توجه داشته باشد ضروري مينمايد. خصوصاً تدوين برنامهاي كه محور اصلي آن نيز تأكيد بر يادگيري زبان با استفاده از روش طبيعي توسط اين كودكان در طي مراحل مختلف رشد باشد. براي اجراي موفق چنين برنامهاي، آموزش آن به والدين نيز بايد در اولويت برنامهريزيهاي آموزشي قرار داده شود.
    سازمان آموزش و پرورش استثنايي، اخيراً و در يك اقدام مهم با تلاشهاي وافر كليه دستاندركاران برنامه ريزي و آموزش كودكان مبتلا به آسيب شنوايي توانسته است به اين مهم نائل آيد. در اولين گام برنامهاي كامل، ادغام يافته و هماهنگ با توجه به همه ابعاد رشد كودك كه با رويكرد يادگيري زبان به روش طبيعي تدوين شده است. اين برنامه به منظور آموزش به والدين كودكان ناشنوا و در قالب دو جلد كتاب آموزش والدين (1) و (2) و همچنين هشت جلد كتاب كار كودك در پايه آمادگي تأليف شده است.
    برنامه كتاب آموزش والدين (1) ويژه كودكان ناشنواي از بدو تولد تا دو سال است. در اين كتاب به منظور آشنايي هر چه بيشتر والدين با مراحل مختلف رشد و تحول و نيازهاي كودك در هر مرحله، رشد از ابعاد مختلف خصوصاً از بعد شناختي، زباني و جسماني مورد بررسي قرار گرفته است. براي پاسخگويي به اين نيازها در مباحث فعاليتهاي خانگي مربوط به هر مرحله از رشد راهكارهاي كاربردي به منظور كسب مهارت توسط والدين براي زندگي با كودك ناشنوا ارائه شده است.
    والدين با به كارگيري اين راهكارها ضمن فراهم آوردن محيطي مساعد، پاسخگو، پرارتباط، و پرهيجان و پرتحرك علاوه بر تحريك و تقويت كليه حواس كودك موجب كسب تجربه هاي حسي فراوان براي كودك ميگردند ضمن آنكه در همه فعاليتها، تأكيد اصلي بر زبانآموزي به كودك به شيوه طبيعي گفتگوي مستمر و مداوم با اوست و انجام اين فعاليتها باعث كسب تجربيات، تكامل مغز كودك و افزايش يادگيري توسط اوست.
    مادر ميتواند از طريق كارهاي روزمره منزل مانند نظافت، شستشو، آشپزي و ... كه فعاليتهاي تكراري هستند براي آشنا كردن كودك با وسايل مختلف و ايجاد حس محيط و تكرار طبيعي زبان بهره گيرد و رويدادهاي مختلف منزل ميتوانند تبديل به فعاليتهاي اكتشافي و لحظاتي براي بازي و كشف چيزهاي جديد توأم با يادگيري زبان به طور طبيعي شوند. لوازم يادگيري در همه جا وجود دارد و نيازي به اسباب بازيهاي پيچيده نيست، حتي عمل جستجو و كشف خود كودك از وجود خود هم مهمترين مبناي يادگيري است.
    براي يادگيري زبان توسط كودك فعاليتها و بازيهاي بسيار ديگري نيز براي تعامل با او در برنامه پيش بيني شده است و در حين انجام اين فعاليتها و بازيها بايد به طور مداوم با كودك صحبت شود زيرا او نه فقط با ديدن، بلكه با گوشدادن، لمس كردن، احساس نمودن، چشيدن و حتي بوييدن ياد ميگيرد و يك كودك ناشنوا براي يادگيري زبان بايد از همه حواسش كمك بگيرد و از آنجا كه فهم كلمات مقدم بر گفتار است، براي آنكه او گفتارخوان خوبي تربيت شود بايد شانس ديدن زبان را داشته باشد، همانطور كه يك كودك ناشنوا شانس شنيدن زبان را دارد و مهارتهاي زيادي بدين منظور بايد توسط والدين او به كار گرفته شود. به طور كلي نقش والدين اين است كه فرآيند يادگيري را كه كودك طي ميكند درك كرده و همراه با آن عمل كنند و نه بر خلاف آن و اين مهم با به كارگيري راهكارهاي كتاب آموزش والدين براي آنان مقدور ميگردد.
    در كتاب آموزش والدين (2) ، شيوه آموزش برنامه ها و راهكارها به والدين جنبه عملي و عيني به خود ميگيرد و مانند كتاب قبل صرفاً به شكل تئوري نيست. به منظور اجراي محتواي اين كتاب به مطلوبترين شكل ممكن مراكز آموزش پيشدبستان ناشنوايان به عنوان مركز شادي پذيراي حضور مادر به همراه كودك دو تا چهار سال ميگردد. فضاي اين مراكز به گونهاي شادمانه و سرشار از نشاط طراحي ميگردد و مملو از اسباببازيها و وسايل مورد علاقه كودكان است. هدف اصلي در اين مراكز مهارت آموزي به والدين براي برقراري تعامل با كودك تحت نظارت مستقيم مربي است. به عبارت ديگر مادر نحوه صحيح زندگي با كودك را در اين محيط عملاً تجربه مينمايد. كودك نيز به علت علاقه و وابستگي شديد به والدين خود در اين دوره توانايي بيشتري براي يادگيري و پذيرفتن دانستههاي جديد از خود نشان ميدهد. او بتدريج و توأم با يادگيري مهارتهاي ديگر ياد ميگيرد كه حركات لبهاي مادر و مربي داراي ارزش نگاه كردن است و مي آموزد كه معاني كلمات و سمبل ها را با حركات لبهاي آنان ارتباط دهد و بدين ترتيب زمينههاي فراگيري زبان به روش طبيعي براي او بيش از پيش فراهم ميگردد. هدف اصلي از تدوين محتواي اين كتاب، ضمن توجه به پرورش حواس مختلف كودك، توانايي درك و فهم زبان توسط او از طريق گفتارخواني است و اين شناخت قبل از شروع به گفتار براي كودك ناشنوا لازم و ضروري است و درست همانند كودك عادي كه قبل از به كار بردن زبان در بدو امر، معاني كلمات و عبارات را خوب ميفهمد و بسياري از چيزهايي را كه ميشنود در عمل به كار ميگيرد؛ قبل از آنكه بتواند آنها را در بيان خود به كار گيرد.
    در طي مراحل مختلف رشد بتدريج قابليت هاي كودك افزايش پيدا ميكند و او قادر خواهد شد آن چه را كه ميشنود علاوه بر عمل در بيان خود نيز به كار گيرد و در اين مرحله كودكان ناشنواي 4 تا 6 ساله آمادهاند تا به طور مستقل و بدون همراهي مادر در پايه هاي آمادگي مراكز ناشنوايان حضور يابند و بتدريج علاوه بر كسب مهارتهاي لازم، بر گفتار و زبان نيز تسلط يابند. با تدوين هشت جلد كتاب كار كودك براي پايه آمادگي ناشنوايان، قصد آن است كه با همكاري و هماهنگي والدين و مربي در منزل و مركز پيشدبستاني با انجام بازيها و فعاليتهاي مختلف، كودك همه حواس خود را در جهت يادگيري زبان به كار گيرد و تلاش شود گفتار كودك نيز همانند كودكان عادي همسال خود از ريتم، سرعت، اوج صوتي و رواني مناسب برخوردار بوده و براي همگان قابل درك باشد.
    امروزه آموزش موفقيت آميز كودكان در طي سالهاي مدرسه بستگي زياد به پايهاي دارد كه در سالهاي قبل از مدرسه گذارده شده است و اجراي برنامه آموزش والدين و استفاده از برنامه هاي آموزشي غني در خانواده و مركز پيشدبستاني ناشنوايان ميتواند نتايج شگفتي را براي كودك، خانواده و اجتماع در پي داشته باشد. كودكان ناشنوا در دامن خانواده براي رشد بدني و فكري و كسب تواناييهاي اجتماعي براي بقا و رشد و نمو در سالهاي آتي خود نيازمند پشتيباني و مراقبت توسط والدين آموزش ديده هستند و آموزش زبان به روش طبيعي در مركز پيشدبستاني و در منزل ميتواند منجر به معجزهاي شود و كودك ناشنوا را از بنبست ناتواني در سخنگويي نجات داده و توانايي برقراري ارتباط كلامي با سايرين را به راحتي به وي ارزاني دارد.